Opgroeien op topsnelheid: Ondersteuning van tieneratleten in de topsport #166

Elke week zit ik tegenover uitzonderlijke tieners. Ze trainen twee keer per dag, reizen door heel Europa voor wedstrijden en dragen verwachtingen van coaches, ouders, sportbonden en van zichzelf. Ze zijn vijftien, zestien, zeventien jaar oud. En ze navigeren door een van de psychologisch meest complexe periodes van de menselijke ontwikkeling, terwijl ze tegelijkertijd streven naar uitmuntendheid. Wat doet dat met een jong persoon en zijn of haar identiteit?

Door: NL sportpsycholoog Ìsabel Bakker

Tieners en ons topsportsysteem

Ons topsportsysteem voor jonge sporters is in veel opzichten van wereldklasse. Talentontwikkelingsacademies, Topsport Talentscholen en nationale jeugdprogramma’s bieden getalenteerde jonge atleten reële kansen om door te groeien naar het internationale podium.

Maar een systeem dat is gebouwd rond prestaties kan soms vergeten dat de atleet die erin functioneert, nog steeds bezig is een persoon te worden.

***  Jouw provincie zoekt een SPORTPSYCHOLOOG ***

Werk je zelfstandig? Maar liever niet alleen!

Interesse en zelfstandig psycholoog? Sluit je HIER aan bij NL sportpsycholoog.

De identiteitsval voor tieners

“Ik wil mezelf dit jaar leren kennen”, vertelde een cliënt mij laatst, een meisje van nog geen 14 jaar oud. Ik vond dat nogal een doel, want ik denk dat menig volwassene nog niet eens zover is.

De adolescentie draait in essentie om identiteitsvorming. Tieners stellen zichzelf vragen als: Wie ben ik? Wat vind ik belangrijk? Waar hoor ik thuis? Voor de meeste jongeren ontstaat het antwoord geleidelijk: via vriendschappen, interesses, mislukkingen en experimenten. Voor de topsportende tiener wordt dit proces versneld en gestuurd. Wanneer een sport op twaalf- of dertienjarige leeftijd het middelpunt van het leven wordt, beginnen identiteit en sportrol samen te smelten.

De jonge zwemster is niet “iemand die zwemt”,

zij is een zwemster. Punt.

Deze sportieve identiteit is op zichzelf niet problematisch. Trots, toewijding en ergens bij horen zijn waardevolle psychologische hulpbronnen. Maar wanneer iemands identiteit eenzijdig en kwetsbaar wordt, verandert elke tegenvallende prestatie in een bedreiging voor het zelfbeeld. Een slechte race is dan niet zomaar een slechte race, het wordt bewijs dat je fundamenteel niet goed genoeg bent.

In mijn praktijk zie ik regelmatig tieners die vóór wedstrijden verlammende angst ervaren, niet omdat ze onvoldoende vaardigheden hebben, maar omdat de inzet existentieel aanvoelt. Hen helpen om een meer gelaagde identiteit op te bouwen, als leerling, vriend, persoon met eigen meningen, humor en interesses buiten de sport, is vaak het belangrijkste werk dat we samen kunnen doen.

Tieners ervaren druk van alle kanten

Jonge topsporters vertellen mij vaak dat zij druk ervaren vanuit drie richtingen:

1. Van coaches, die bekwame professionals zijn maar wier succes vaak wordt gemeten aan resultaten en de snelheid van ontwikkeling. Een coach die voortdurend pusht, doet in zekere zin zijn werk. Maar een tiener die zichzelf al continu onder druk zet, heeft zelden meer externe druk nodig. Die heeft iemand nodig die helpt om adem te halen.
2. Van ouders, die van hun kind houden en enorm hebben geïnvesteerd: financieel, logistiek en emotioneel. Hoe goed bedoeld die investering ook is, zij creëert haar eigen onzichtbare gewicht. Niet voor niets dus ook, dat een van de meest gehoorde zinnen in mijn spreekkamer een variant is van: “Mijn ouders brengen me overal heen en betalen alles, ik wil niet dat ze denken dat dat voor niets is”.
3. Van henzelf, wat vaak de zwaarste last van allemaal is. Tieners in de topsport zijn meestal ambitieuze presteerders met sterke perfectionistische trekken. Ze leggen zichzelf normen op die niemand anders van hen heeft gevraagd. Wanneer ze tekortschieten, en iedereen schiet weleens tekort, kan hun zelfkritiek meedogenloos zijn. Ik probeer ze dan ook te helpen onderscheid te maken tussen gezond streven naar verbetering en zelfbestraffing. Het eerste stimuleert groei. Het tweede ondermijnt langzaam motivatie, plezier en veerkracht.

Échte veerkracht is niet hetzelfde als hardheid

Binnen de sportcultuur bestaat de neiging om veerkracht gelijk te stellen aan hardheid: doorzetten, geen zwakte tonen en onmiddellijk terugkomen na tegenslag. Dat beeld is zowel beperkt als potentieel schadelijk. Échte veerkracht omvat ook het vermogen om moeilijkheden te erkennen, steun te zoeken en op een menselijk tempo te herstellen. Een zeventienjarige die huilt na een teleurstellende prestatie is niet mentaal zwak. Zij is aan het verwerken. De atleet die elke emotie onderdrukt en een geharde buitenkant toont, kan veerkrachtig lijken, maar op de lange termijn stapelen de kosten zich op, mogelijk in burn-out, een grotere blessuregevoeligheid en een stille vorm van afhaken.

Het ontwikkelen van échte veerkracht bij jonge atleten betekent het creëren van omgevingen waarin kwetsbaarheid is toegestaan, waarin fouten worden gezien als leermomenten in plaats van karaktergebreken, en waarin het gesprek na een slechte prestatie begint bij het proces en niet bij het resultaat.

Oplaadtip NL sportpsycholoog

Wanneer ik met tieneratleten werk, ligt de focus bijna nooit direct op prestaties. Ik werk met de hele persoon, hun relatie met druk, hun innerlijke dialoog, hun vermogen om in het moment te blijven en hun gevoel van wie zij zijn buiten de sport. Dat is soms een moeilijk verhaal binnen prestatiegerichte omgevingen. Maar de prestaties volgen daarna meestal ‘vanzelf’, en op een duurzamere manier.

Topsport vraagt enorm veel van tieners. Onze verantwoordelijkheid – als psychologen, coaches, ouders en instellingen – is ervoor te zorgen dat wat de sport teruggeeft die prijs waard is.

Heb jij als sporter, ouder, coach of club hierover vragen en wil je hierover sparren met een professional? Of wil jij als psycholoog bij NL sportpsycholoog aansluiten? Neem contact met ons op en zet de stap richting mentale training. NL sportpsycholoog gebruikt de Drie batterijen methode. Daarmee wordt dagelijks denkkracht, gevoelskracht en lichaamskracht van de sporter gemonitord, waarmee inzicht ontstaat op het functioneren en de prestaties van de sporter.

Of ga gelijk zelf aan de slag met twee andere aanraders:

• BOEK: Bestel het boek Mindboxing– Het gevecht tussen je oren, geschreven door NL sportpsycholoog Jan Sleijfer. En ga zelfstandig aan de slag met de Drie Batterijen® methode.
• PODCAST: Beluister de inspirerende podcasts van NLsportpsycholoog. Ook te beluisteren via de bekende platforms als Spotify, Apple Podcast en Youtube.